Çanakkale Savaşlarında Propaganda ve Psikolojik Mermi: Belgelerden Sahneleyen Bir İnceleme

Çanakkale Savaşları, fiziksel çatışmaların ötesinde psikolojik savaşın da sahnesi oldu. Çanakkale cephesi için olan haber ve bildiri akışları, savaşın gidişatını etkileme amacı güden mesajlar içeriyordu. Çanakkale Savaşları Enstitüsü Müdürü Utkan Emre Er, Ocak 1916’da kapanan cephenin ardından Mayıs 1916’da İngilizler’in uçaklar aracılığıyla atağıyla askerlerin moralini bozmayı hedeflediklerini belirtti. Savaş devam ederken amaç; müttefikler arasındaki dayanışmayı zayıflatmak olarak özetlenebilir. Bildirilerde “Cephe çöktü”, “Birinci Dünya Savaşı’nı kaybediyorsunuz”, “Savaşmanız anlamsız” gibi ifadelerin yer aldığına vurgu yapıldı.

‘UÇAKLAR ARACILIĞIYLA ATIYORLAR’ Çanakkale cephesiyle ilgili belgelerin zengin bir literatüre sahip olduğunu söyleyen Er, Birinci Dünya Savaşı süresince bu konuya dair çok sayıda yazı ve çizimin bulunduğunu dile getirdi. “Mektuplar, gazeteler ve beyannameler gibi belgeler, bu literatürde önemli bir yer tutar. İngilizler ve Anzaklar gibi, cephedeki Türk askerinin moralini bozmayı amaçlayan bildiri ve beyannameler, uçaklar üzerinden atılıyor. En bilinen örneklerden biri, Berlin Devlet Kütüphanesi’ndeki Birinci Dünya Savaşı koleksiyonunda yer alır. Mayıs 1916’da atılan bu beyannamede üç ana motive edici tema belirtilmiştir.”

‘İNGİLİZLER ÇARPITMA YOLUYLA MORAL BOZMAYA ÇALIŞIYORLAR’ Propaganda bildirisi, cephenin kapanmasının ardından atılmıştı. Er şöyle konuştu: “Birinci Dünya Savaşı hâlâ sürüyor. Mayıs 1916’da Çanakkale’ye atılan beyannamede özellikle şu ifadeler bulunuyor: ‘Sizler cephede savaştınız ama cephe gerisinde bıraktığınız aileleriniz açlıkla karşı karşıya’ ve ‘Onları daha sonradan işgal etmek üzere kaynaklarınızı tüketiyorlar’.” O dönemin donanma gücüne dair Goeben ve Breslau gemilerinin battığı yönündeki haberler de çarpıtma yoluyla güç kaybını gösterme amacı taşıyor. Avusturya-Macaristan ile Osmanlı arasındaki dayanışmayı sarsmaya dönük bu tür ifadeler, Rusların doğu cephesinde ciddi kayıplar verdiği bilgisinin varlığıyla da ilişkilendiriliyor.

‘PSİKOLOJİK MERMİ OLARAK İFADE EDİYORUZ’ Cephede ve cephe gerisinde buna benzer örneklerle sıkça karşılaşıldığını belirten Er, yalnızca moral bozmanın ötesinde, yanlış bilgilerle direnci kırmaya çalışmanın da hedeflendiğini kaydetti. “Askeri tarih bağlamında bu tür beyannameleri ‘psikolojik mermi’ ya da ‘kağıttan yapılmış bir mermi’ olarak tanımlıyoruz. İstihbarat çalışmaları bu bildirilerin nihai çıktısıdır; propaganda beyannameleriyle cephedeki insanları yönlendirmeye çalışıyorlar. Müttefikler arasını bozma amacı güderken ‘Cephe çöktü’, ‘Birinci Dünya Savaşı’nı kaybediyorsunuz’, ‘Savaşmanız anlamsız’ gibi ifadeler Osmanlıları bu düşünceye sevk etmek için kullanıldı. Türk askeri ise böyle bir planın içine düşmedi ve savaşın zorluklarının bilincinde hareket etti.”