Görünmez Kaza: Vicdan, Direniş ve Mizah Arasında Diktatörlük Izi

Sesler, anıların tetikleyicisini seslerde bulur; geçmişin karanlığıyla yüzleşen bir adamın hesaplaşması, Tarık Akan’ın başrolünde 1986 yapımı Ses filminde hayat bulur. Dört yıl sonra Ariel Dorfman’ın özgün hikâyesiyle yankılanan Ölüm ve Bakire uyandırdığı duyarlılık, bugün de Hale yoksa bile muhalefetin insanlığını hatırlatır.

Görünmez Kaza, Cannes’da Altın Palmiye rüzgârını kazanmış ve Fransa’nın Oscar temsilcisi olarak öne çıkan bir yapıma dönüştü. Hikâye, Vahit’in bozuk arabasının arkasında yardım isteyen kişinin işkenceci İkbal olduğuna dair şüpheyle başlayan bir peşinedir. Adamın ve bacağındaki protezin, işkenceciye olan benzerliği onu takip etmek için bir nedene dönüşür; bu süreçte geçmişte işkence görmüş diğer mahkûmlara da sorular yöneltir.

Öncüllerinin izlerinden sapan film, İran’ın Panahi’nin hapishane deneyimlerinden beslenen bir anlatı kurar. Başlıca kuvvetli yanlardan biri, intikam temasını inanç ekseninde tartışmaya açmasıdır. İşkencecilerin kadın esirlere uyguladığı şiddeti, onların dini gerekçelerle maskelediği anlar, izleyiciye sarsıcı bir deneyim sunar. Her karakterin yaşadığı acı, günümüzde de dirençli bir toplumun ortak yüzünü yansıtır; ister İran’da olsun ister Şili’de ya da Arjantin’de, hayatta kalma mücadelesi bir direnç olarak karşımıza çıkar.

Filmin temel derslerinden biri, şiddetin yalnızca bireysel bir duygu olmadığını, köklü bir sistemin yansıması olduğudur. Nietzsche’nin “canavarla savaşırken canavara dönüşme” fikri, bu filmde somut bir hat üzerinde durur; Panahi, karakterlerini canavarlaşmanın eşiğinde tutarken onları bu yola sürüklemez. Sürpriz bir dokunuş olan mizah, kaçırma timinin sürekli para harcaması gibi durumlarda kendini gösterir; yan karakterler yaşamın acısına rağmen güldürüyle umut aşılamayı başarır.

‘Mülteci olmayı hiç düşünmedim’ ifadesiyle Cafer Panahi’nin avukatı Mustafa Nili, İran hükümetinin onayı olmadan çekilen Görünmez Kaza hakkında gıyabında verilen ceza ve seyahat yasağına değinir. Bu karar açıklandığında Panahi, filmin tanıtımını yurt dışında sürdürüyordu. Ayrıca Altın Palmiye ödüllü ve Oscar adayı filmin ortak senaristi Mehdi Mahmoudian, İran’ın dini liderine eleştirel bir bildiri imzaladıktan kısa süre sonra tutuklandı; 17 gün sonra kefaletle serbest bırakıldı.

Hükümetin sansür ve hapis tehditlerine rağmen Panahi, memleketine dönme kararlılığını sürdürür. Ülkesinden uzakta olsa da yakında geri dönmeyi planlıyor ve şu sözlerle duruşunu özetliyor: ülkemi terk etmek benim için hiçbir zaman bir seçenek olmadı; İran’a geri dönmek, nefes alacağım, yaşama anlam bulacağım ve yaratma gücü bulacağım yer. Ailesiyle iletişimin kesildiği bu dönemde bile filmlerimde sesini duyurmayı hedefliyor; 15 Mart’a kadar uluslararası alanda tanıtımını sürdürecek ve İranlıların sesini yükseltmeyi sürdürecek.